Farmakoepidemiyoloji Nedir? Amacı ve Önemi
Farmakoepidemiyoloji, ilaçların geniş insan topluluklarında nasıl kullanıldığını, gerçek yaşam koşullarındaki yararlarını, risklerini ve sağlık sonuçlarını inceleyen bilim dalıdır. Farmakoloji ile epidemiyolojinin kesişiminde yer alan bu alan; ilaçların klinik araştırmalarda gösterilen etkilerinin günlük tıbbi uygulamalarda nasıl ortaya çıktığını değerlendirmeye yardımcı olur.
Bir ilacın ruhsatlandırılmasından önce gerçekleştirilen klinik araştırmalar, ilacın etkinliği ve güvenliliği hakkında önemli bilgiler sağlar. Ancak klinik araştırmalara katılan kişiler belirli kriterlere göre seçilir ve çalışma koşulları günlük klinik uygulamalardan farklı olabilir. Farmakoepidemiyoloji, ilacın daha geniş ve farklı özelliklere sahip hasta gruplarında kullanılmasıyla ortaya çıkan sonuçların değerlendirilmesine katkı sağlar.
Bu nedenle farmakoepidemiyoloji; ilaç kullanımı, ilaç güvenliliği, ilaç etkinliği, istenmeyen etkiler, ilaç kullanım örüntüleri, gerçek yaşam verileri ve akılcı ilaç kullanımı gibi birçok konuyla doğrudan ilişkilidir.
Farmakoepidemiyolojinin amacı nedir?
Farmakoepidemiyolojinin temel amacı, ilaçların insan topluluklarındaki kullanımını ve sonuçlarını sistematik olarak incelemektir.
Araştırmacılar örneğin şu sorulara yanıt arayabilir:
Belirli bir ilaç toplumda ne kadar kullanılmaktadır?
İlaç hangi hasta gruplarında daha sık kullanılmaktadır?
İlacın gerçek yaşam koşullarındaki etkinliği klinik araştırmalardaki sonuçlarla uyumlu mudur?
İlacın nadir görülen bir yan etkisi var mıdır?
Belirli bir ilaç başka ilaçlarla birlikte kullanıldığında risk artıyor mu?
İlaç kullanımı yaş, cinsiyet, hastalık veya diğer özelliklere göre değişiyor mu?
Bir ülkede veya bölgede ilaç kullanım miktarı zaman içerisinde nasıl değişiyor?
İlaç kullanımındaki değişiklikler sağlık sonuçlarını etkiliyor mu?
Bu soruların yanıtlanması, ilaçların daha güvenli ve uygun kullanılmasına ve sağlık politikalarının kanıta dayalı biçimde geliştirilmesine katkıda bulunabilir.
Farmakoepidemiyoloji neden önemlidir?
Bir ilacın etkinliği ve güvenliliği hakkında ruhsatlandırma öncesinde önemli miktarda bilgi elde edilir. Bununla birlikte, klinik araştırmaların katılımcı sayısı ve dahil edilme kriterleri, ilacın daha sonra kullanılacağı gerçek toplumun tamamını temsil etmeyebilir.
Günlük klinik uygulamada ilaçlar farklı yaş gruplarında, birden fazla hastalığı bulunan kişilerde ve aynı anda birden fazla ilaç kullanan hastalarda kullanılabilir. Ayrıca gebelik, ileri yaş, böbrek veya karaciğer hastalığı gibi bazı durumlar klinik araştırmalarda sınırlı sayıda temsil edilebilir.
Farmakoepidemiyoloji bu nedenle ilaçların gerçek yaşam koşullarındaki kullanımını ve sonuçlarını değerlendirmek açısından önem taşır. Literatürde farmakoepidemiyolojinin temel amaçlarından biri, klinik araştırmalardan elde edilen deneysel veriler ile ilaçların rutin sağlık hizmetlerindeki gerçek kullanımını karşılaştırmak olarak açıklanmaktadır.
Özellikle nadir görülen veya uzun süreli ilaç kullanımından sonra ortaya çıkabilecek bazı sonuçların araştırılmasında geniş hasta topluluklarından elde edilen veriler önemli olabilir.
Farmakoepidemiyoloji hangi konuları inceler?
Farmakoepidemiyolojinin kapsamı yalnızca ilaçların yan etkileriyle sınırlı değildir.
1. İlaç kullanımının incelenmesi
İlaçların toplumda ne kadar ve hangi özelliklerde kullanıldığı farmakoepidemiyolojinin önemli çalışma alanlarından biridir.
Örneğin araştırmacılar bir ülkede antibiyotik kullanımının yıllar içerisinde nasıl değiştiğini veya belirli bir antihipertansif ilaç grubunun hangi yaş gruplarında daha sık kullanıldığını inceleyebilir.
Dünya Sağlık Örgütü (WHO), ilaç kullanım araştırmalarında Anatomik Terapötik Kimyasal (ATC) sınıflandırması ve Tanımlanmış Günlük Doz (DDD) sisteminin kullanılmasını uluslararası karşılaştırmaları kolaylaştıran standart bir yaklaşım olarak kabul etmektedir.
2. İlaç güvenliliği
Bir ilacın güvenlilik profili, yalnızca klinik araştırmalar sırasında değil, ilaç toplumda yaygın olarak kullanılmaya başladıktan sonra da izlenebilir.
Farmakoepidemiyolojik araştırmalar, ilaç kullanımı ile belirli sağlık sonuçları arasındaki ilişkilerin araştırılmasına yardımcı olabilir.
Örneğin belirli bir ilaç grubunu kullanan kişilerde belirli bir sağlık olayının görülme sıklığı, benzer özelliklere sahip ancak söz konusu ilacı kullanmayan kişilerle karşılaştırılabilir.
3. İlaçların gerçek yaşam etkinliği
Efficacy (etkililik) ile effectiveness (gerçek yaşam etkinliği) birbirinden farklı kavramlardır.
Efficacy, bir ilacın kontrollü araştırma koşullarında ne kadar etkili olduğunu ifade ederken; effectiveness, ilacın günlük klinik uygulamadaki sonuçlarıyla ilgilidir.
Gerçek yaşamda hastaların ilacı düzenli kullanmaması, başka ilaçlar kullanması, farklı hastalıklara sahip olması veya klinik araştırmalarda bulunmayan başka özelliklerin ortaya çıkması sonuçları etkileyebilir.
Farmakoepidemiyoloji bu farklılıkların değerlendirilmesine yardımcı olur.
Farmakoepidemiyolojide hangi araştırma yöntemleri kullanılır?
Farmakoepidemiyolojik araştırmalarda çok farklı araştırma tasarımları kullanılabilir. Araştırmanın amacı, mevcut veri kaynakları ve araştırılan sağlık sonucu hangi yöntemin kullanılacağını belirler.
Kohort çalışmaları
Kohort çalışmalarında belirli özelliklere sahip kişiler zaman içerisinde izlenebilir.
Örneğin belirli bir ilacı kullanan kişiler ile kullanmayan benzer bir grubun belirli bir sağlık sonucuna ilişkin riskleri karşılaştırılabilir.
Kohort çalışmalarının önemli avantajlarından biri, ilaç maruziyeti ile sağlık sonucunun zaman içerisindeki ilişkisini incelemeye olanak sağlamasıdır.
Vaka-kontrol çalışmaları
Vaka-kontrol çalışmalarında belirli bir sağlık sonucuna sahip kişiler ile bu sonuca sahip olmayan kişiler karşılaştırılır. Daha sonra geçmişteki ilaç maruziyetleri araştırılabilir.
Özellikle nadir görülen sağlık sonuçlarının araştırılmasında vaka-kontrol tasarımları kullanılabilir.
Kesitsel çalışmalar
Kesitsel araştırmalar belirli bir zaman dilimindeki ilaç kullanımı veya sağlık durumunu değerlendirebilir.
Bu çalışmalar ilaç kullanımının toplumdaki yaygınlığını ve belirli özelliklerle olan ilişkisini ortaya koymak için kullanılabilir.
Zaman serisi ve nüfus düzeyindeki araştırmalar
İlaç kullanımının veya sağlık sonuçlarının zaman içerisinde nasıl değiştiği de incelenebilir.
Örneğin bir ülkede antibiyotik kullanımının yıllar içerisinde değişimi veya belirli bir sağlık politikasından sonra ilaç kullanımındaki değişiklikler araştırılabilir.
Veri tabanına dayalı araştırmalar
Günümüzde elektronik sağlık kayıtları, reçete ve ilaç temin kayıtları, sağlık sigortası verileri, hastalık kayıtları ve ürün kayıtları farmakoepidemiyolojik araştırmalarda kullanılabilmektedir.
Bununla birlikte her veri kaynağının kapsamı ve sınırlılıkları farklıdır. Örneğin bazı ilaç kullanım veri tabanlarında hastanede uygulanan ilaçlar veya reçetesiz kullanılan ürünler bulunmayabilir. Bu nedenle araştırmacının kullandığı veri kaynağının neyi kapsadığı ve neyi kapsamadığı sonuçların yorumlanmasında önemlidir.
Gerçek yaşam verileri nedir?
Gerçek yaşam verileri (Real-World Data, RWD), hastaların sağlık durumları veya sağlık hizmetlerinin sunulması sırasında rutin olarak toplanan verilerdir.
ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), elektronik sağlık kayıtları, sağlık sigortası talepleri, ürün veya hastalık kayıtları ve bazı dijital sağlık teknolojilerinden elde edilen verileri gerçek yaşam verilerine örnek olarak göstermektedir.
Bu verilerin uygun yöntemlerle analiz edilmesi sonucunda ilaçların kullanımı, yararları ve riskleri hakkında gerçek yaşam kanıtı (Real-World Evidence, RWE) elde edilebilir.
Ancak gerçek yaşam verisinin bulunması tek başına bir ilişkinin nedensel olduğunu kanıtlamaz. Veri kalitesi, eksik veriler, seçilim yanlılığı ve karıştırıcı değişkenler gibi faktörlerin araştırma tasarımında dikkate alınması gerekir.
ATC ve DDD nedir?
İlaç kullanım araştırmalarında en önemli standartlardan biri WHO tarafından geliştirilen ATC/DDD metodolojisidir.
ATC sistemi ilaçları anatomik, terapötik, farmakolojik ve kimyasal özelliklerine göre sınıflandırır. Sistem beş farklı düzeyden oluşur.
DDD (Defined Daily Dose – Tanımlanmış Günlük Doz) ise belirli bir ilacın erişkinlerde ana endikasyonu için varsayılan ortalama günlük idame dozunu ifade eden teknik bir ölçü birimidir. DDD, hastaya reçete edilen gerçek günlük doz anlamına gelmez.
Örneğin bir ilacın gerçek reçete edilen günlük dozu ile WHO tarafından belirlenen DDD'si aynı olmak zorunda değildir. Bu nedenle DDD verilerinin yorumlanmasında ilacın endikasyonu, hasta özellikleri ve gerçek reçete edilen doz gibi faktörlerin dikkate alınması gerekir.
ATC/DDD sistemi, farklı ülkelerde ve dönemlerde ilaç kullanımının karşılaştırılmasını kolaylaştırır. WHO, sistemi ilaç kullanımının izlenmesi ve araştırılması için uluslararası standart olarak desteklemektedir.
Farmakoepidemiyoloji ile farmakovijilans arasındaki fark nedir?
Farmakoepidemiyoloji ve farmakovijilans birbirine yakın alanlardır ancak aynı kavramlar değildir.
Farmakovijilans temel olarak ilaçların istenmeyen etkilerinin ve ilaçlarla ilişkili diğer sorunların tespit edilmesi, değerlendirilmesi, anlaşılması ve önlenmesine yönelik faaliyetleri kapsar.
Farmakoepidemiyoloji ise daha geniş bir çerçevede ilaçların toplumdaki kullanımını, etkinliğini ve risklerini epidemiyolojik yöntemlerle araştırır.
Bu nedenle farmakovijilans, farmakoepidemiyolojik yöntemlerin kullanılabildiği alanlardan biri olarak değerlendirilebilir.
WHO'nun ATC/DDD metodolojisi de ilaç kullanım verilerinin farmakovijilans çalışmalarında kullanılabileceğini belirtmektedir. ATC sınıflandırması ilaçların belirli sınıflarla ilişkilendirilmesine, DDD ise ilaç kullanım hacminin değerlendirilmesine yardımcı olabilir.
Farmakoepidemiyoloji ile klinik araştırma arasındaki fark
Klinik araştırmalar, özellikle randomize kontrollü çalışmalar, bir ilacın belirli koşullar altında etkinliğini ve güvenliliğini değerlendirmek için güçlü yöntemlerdir.
Farmakoepidemiyolojik araştırmalar ise çoğunlukla rutin sağlık hizmetleri sırasında ortaya çıkan verilerden yararlanır.
Bu iki araştırma yaklaşımı birbirinin alternatifi olmak zorunda değildir. Aksine, klinik araştırmalardan elde edilen kontrollü veriler ile gerçek yaşam koşullarından elde edilen veriler birbirini tamamlayabilir.
Klinik araştırmalar daha kontrollü bir ortam sağlarken, farmakoepidemiyolojik çalışmalar daha geniş ve heterojen hasta gruplarındaki kullanım hakkında bilgi sağlayabilir.
Farmakoepidemiyolojide yanlılık ve karıştırıcı faktörler
Farmakoepidemiyolojik araştırmaların önemli zorluklarından biri, gözlenen bir ilişkinin gerçekten ilaçtan kaynaklanıp kaynaklanmadığını belirlemektir.
Örneğin belirli bir ilacı kullanan kişilerde bir hastalık daha sık görülüyorsa, bunun nedeni ilaç olabilir. Ancak aynı ilacı kullanan kişilerin başlangıçta daha ağır hastalığa sahip olması da sonucu açıklayabilir.
Bu durum karıştırıcı (confounding) olarak adlandırılır.
Bunun yanında seçilim yanlılığı, bilgi yanlılığı, eksik veri ve maruziyetin yanlış sınıflandırılması gibi problemler de araştırma sonuçlarını etkileyebilir.
FDA ve ICH'nin 2026 yılında yayımlanan M14 kılavuzu, gerçek yaşam verilerini kullanan müdahalesiz ilaç güvenliliği çalışmalarında araştırma sorusunun açık biçimde belirlenmesi, uygun veri kaynaklarının seçilmesi, değişkenlerin tanımlanması, yanlılık ve karıştırıcıların ele alınması, analiz ve raporlamanın uygun şekilde yapılması gerektiğini vurgulamaktadır.
Farmakoepidemiyolojinin ilaç geliştirmedeki yeri
Farmakoepidemiyoloji, bir ilacın yaşam döngüsünün farklı aşamalarında kullanılabilecek yöntemler sunar.
İlaç piyasaya çıktıktan sonra gerçek yaşam koşullarında çok daha geniş bir hasta popülasyonuna ulaşabilir. Bu süreçte oluşan sağlık verilerinin uygun yöntemlerle değerlendirilmesi, ilacın kullanım biçimleri ve güvenlilik profili hakkında yeni bilgiler sağlayabilir.
Özellikle nadir olayların, uzun süreli kullanım sonuçlarının veya klinik araştırmalarda yeterince temsil edilmeyen hasta gruplarının araştırılmasında gerçek yaşam verileri önemli bir kaynak olabilir.
FDA, gerçek yaşam verilerinin onaylı ilaçların pazarlama sonrası güvenliliğinin izlenmesi ve değerlendirilmesinde uzun süredir kullanıldığını, veri kaynaklarının ve analiz yöntemlerinin gelişmesiyle gerçek yaşam kanıtlarının ilaçların yaşam döngüsü boyunca kullanım potansiyelinin arttığını belirtmektedir.
Türkiye'de farmakoepidemiyoloji
Türkiye'de ilaçların kullanımı, güvenliliği ve sağlık hizmetleri içerisindeki yeri; sağlık kayıtları, reçete ve geri ödeme verileri, akademik araştırmalar ve ilaç güvenliliğine ilişkin bildirim sistemleri gibi farklı veri kaynaklarından araştırılabilir.
Türkiye'deki ilaç kullanımı araştırmalarında uluslararası karşılaştırılabilirlik açısından ATC/DDD gibi standart yöntemlerden yararlanılması önem taşır.
İlaç güvenliliğinin değerlendirilmesi ise farmakovijilans sistemiyle birlikte ele alınır. Farmakoepidemiyolojik araştırmalar, bu tür sistemlerden ve rutin sağlık verilerinden elde edilen bilgilerin epidemiyolojik yöntemlerle değerlendirilmesine katkı sağlayabilir.
Farmakoepidemiyolojinin geleceği
Elektronik sağlık kayıtlarının yaygınlaşması, büyük sağlık veri tabanlarının oluşması ve veri analizindeki teknolojik gelişmeler farmakoepidemiyolojinin çalışma alanını genişletmektedir.
Günümüzde araştırmacılar yalnızca klasik reçete veya ilaç temin verilerini değil; elektronik sağlık kayıtlarını, hastalık kayıtlarını, sağlık sigortası verilerini ve bazı dijital sağlık teknolojilerinden elde edilen verileri de değerlendirebilmektedir.
Bununla birlikte veri miktarının artması, verinin otomatik olarak kaliteli veya güvenilir olduğu anlamına gelmez. Gelecekte farmakoepidemiyolojide veri kalitesinin değerlendirilmesi, nedensel çıkarım yöntemleri, yanlılıkların azaltılması, farklı veri kaynaklarının birleştirilmesi ve sonuçların şeffaf biçimde raporlanması daha da önemli olacaktır.
Sık sorulan sorular
Farmakoepidemiyoloji nedir?
Farmakoepidemiyoloji, ilaçların toplumdaki kullanımını ve gerçek yaşam koşullarındaki yarar, risk ve sağlık sonuçlarını epidemiyolojik yöntemlerle inceleyen bilim dalıdır.
Farmakoepidemiyoloji ne işe yarar?
İlaçların ne kadar ve kimler tarafından kullanıldığını, gerçek yaşam koşullarındaki etkinliklerini ve güvenliliklerini, kullanım örüntülerini ve olası risklerini araştırmaya yardımcı olur.
Farmakoepidemiyoloji ile farmakovijilans aynı mıdır?
Hayır. Farmakovijilans esas olarak ilaçların istenmeyen etkileri ve güvenlilik sorunlarının izlenmesine odaklanırken, farmakoepidemiyoloji ilaçların kullanımı, etkinliği ve risklerini daha geniş bir epidemiyolojik çerçevede inceler.
DDD ne demektir?
DDD, “Defined Daily Dose” yani “Tanımlanmış Günlük Doz” ifadesinin kısaltmasıdır. WHO'ya göre bir ilacın erişkinlerde ana endikasyonu için varsayılan ortalama günlük idame dozunu ifade eden teknik bir ölçü birimidir. Reçete edilen gerçek günlük dozla aynı olmak zorunda değildir.
Gerçek yaşam verisi nedir?
Gerçek yaşam verisi, hastaların sağlık durumu veya sağlık hizmetlerinin sunulması sırasında rutin olarak toplanan verilerdir. Elektronik sağlık kayıtları, sağlık sigortası verileri ve hastalık kayıtları bunlara örnek olabilir.
Farmakoepidemiyoloji neden önemlidir?
Klinik araştırmalarda elde edilen sonuçların yanında, ilaçların daha geniş ve heterojen hasta gruplarında gerçek yaşam koşullarında nasıl kullanıldığının ve hangi sonuçlara yol açtığının anlaşılmasına katkı sağlar.
Farmakoepidemiyoloji, ilaçların yalnızca kontrollü klinik araştırmalardaki etkilerini değil, gerçek yaşamda nasıl kullanıldığını ve toplumdaki sonuçlarını anlamaya yönelik önemli bir bilim dalıdır.
İlaç kullanım araştırmaları, ilaç güvenliliği, gerçek yaşam verileri, farmakovijilans ve sağlık politikalarıyla yakından ilişkili olan farmakoepidemiyoloji; modern ilaç araştırmalarında klinik araştırmalardan elde edilen bilgilerin tamamlayıcısı konumundadır.
Özellikle elektronik sağlık kayıtlarının ve büyük sağlık veri tabanlarının yaygınlaşmasıyla birlikte farmakoepidemiyolojik araştırmaların ilaçların etkinlik ve güvenliliğinin değerlendirilmesindeki önemi giderek artmaktadır.
Bilimsel kaynaklar
Montastruc JL, Benevent J, Montastruc F, Bagheri H, Despas F, Lapeyre-Mestre M, Sommet A. What is pharmacoepidemiology? Definition, methods, interest and clinical applications. Therapie. 2019;74(2):169-174. doi:10.1016/j.therap.2018.08.001.
Sabaté M, Montané E. Pharmacoepidemiology: An Overview. Journal of Clinical Medicine. 2023;12(22):7033. doi:10.3390/jcm12227033.
World Health Organization Collaborating Centre for Drug Statistics Methodology. ATC/DDD Methodology.
World Health Organization. Applications of the ATC/DDD methodology.
U.S. Food and Drug Administration. Real-World Evidence.
U.S. Food and Drug Administration / International Council for Harmonisation. M14 General Principles on Planning, Designing, Analyzing, and Reporting of Non-interventional Studies That Utilize Real-World Data for Safety Assessment of Medicines. 2026.
World Health Organization. ATC/DDD for Drug Safety Assessment.
Yorumlar
Henüz onaylanmış yorum yok.
